Número obxecto 41
Título do obxecto CAMPÁ

Gústache?

Coñecíalo?


Características

Cartela

Campá
Betanzos
Hospital de Santo Antonio, 1896
Museo das Mariñas. Betanzos

Datos sobre o obxecto

Igrexa e campanario son sen dúbida dous elementos fortemente fincados na cerna da cultura galega, pois, como dúas caras dunha mesma moeda, franqueaban a porta ao espiritual e, ao tempo, pautaban tamén a conduta no mundo material marcando o seu ritmo dende as alturas co sonoro tanxer das campás. A función destas vén recollida nos antigos textos litúrxicos coa sinxeleza expresiva do latín: populum voco, defunctos ploro, fulmina frango, congrego clerum, Satan fugo, festa decoro e nimbum fugo. Conxunto de accións tan decisivas que xustifican que xa as sinodais compostelás de 1309 prohibisen vender os sinos das igrexas. No esforzo de reforma relixiosa pretridentina, que será intenso en Galicia no período que se debruza entre finais do século XV e principios do XVI, as campás van ser un elemento clave no labor de introducir unha disciplina espiritual nos hábitos cotiáns do pobo. Así, as sinodais tudenses de 1528, as ourensáns de 1543-1544 e as asturicenses de 1553 mandan tocar a avemaría antes de anoitecer, sinal ao que progresivamente se engadirán os de alborada e de Angelus ao mediodía e, desde finais do XVI, o toque de ánimas tras o solpor, en lembranza dos defuntos, práctica que os bispos galegos teimarán por facer enraizar —e con éxito— nos hábitos devotos dos seus fieis.
Tamén os sinos eran o medio para transmitir diversas novas, como o falecemento dos veciños, cunha precisión que pode sorprender hoxe en día: se era crego ou leigo, home ou muller, rico ou pobre, detalle este fundamental para chamar decenas de malpocados que, a troco da súa ladaíña, levarían no fol o anaco de pantrigo que permitiría escorrentar a fame sequera un día. As diferentes badaladas do sino constituían un código ben aprendido e transmitido a carón da lareira de xeración en xeración, non sempre inalterable pois o maxín popular adaptará as normas á súa propia lóxica. Por iso, aínda que desde principios do século XIV tanto canonistas, tales que o bispo Durando, como sinodais, tales que as de León de 1306, dispoñen que o toque de finados sexa de tres badaladas por home e dúas por muller, ata converterse esta en práctica universal —faise así en Sevilla e Burgos— que é o sinal acostumado en moitas parroquias galegas, noutras (Anceu, A Lama) a norma invértese coa xustificación de que o home ten menos unha costela por servirse Deus da de Adán para crearlle a súa compañeira.
Pero a campá tamén protexe a comunidade que a escoita. A súa bendición, longa e complexa, transmitíalle o poder de afastar o mal, non só o espiritual propio das tentacións do demo, senón tamén o material —charamelas e faíscas—, froito das súas accións. Unha calidade non meramente recoñecida senón promovida pola propia autoridade eclesiástica, como se aprecia nas sinodais ourensás de 1543-1544, nas que se aconsella tanxer ao nubrado, consecuencia talvez dunha cristianización de antigos usos, pois o bispo mindoniense Fr. A. de Guevara condena en 1541 o costume de tocar tixolas e trepias para escorrentar a treboada.
A humanización da campá vese ben no feito de que a súa beizón era considerada polo pobo como un bautizo, ata o punto de que o sino podía ter padriños e recibía un nome, que ás veces era rapidamente substituído por un apelativo familiar, como no caso da Berenguela, campá do reloxo da catedral compostelá, que asumiu o nome da torre na que foi pendurada. Temos exemplos abondos sobre a onomástica campaneira. A pequena de Luneda chámase Santa María; as de Mourentán, San Jerónimo e Santa Bárbara, e no rodapé dunha das da catedral de Santiago, fundida en 1734, pode lerse: «LLAMOSE MARIA BARBARA», un nome que mostra claramente o desexo de xunguir protección sonora e patrocinio celeste procurando o auxilio da protectora por antonomasia contra o poder das chispas; non é por acaso que a imaxe da mártir de Nicomedia estea presente en todos os sinos da catedral, frecuentemente atinxida por aquelas ata que a fe veu ser axudada por un pararraios en finais do século XIX. Con todo, o toque contra o trebón seguiu sendo habitual ata a última centuria, cando se converteu en motivo de controversia entre autoridades civís e relixiosas desde o triunfo do Estado liberal.
É, por tanto, a voz da campá expresión sonora da solidariedade parroquial, evanescente son que materializa intanxiblemente o sentimento de comunidade; por iso é doado entender que a sensibilidade popular non atopase mellor xeito de reflectir o drama da soidade e o desarraigamento da emigración que no laio daquela cantiga que asegura:
Coitadiño do que morre
naquelas terras alleas.
Nin lle tocan as campás,
nin lle acenden as candeas.

Para saber máis

DASAIRAS VALSA, Xerardo (2004): Campás e campaneiros, Vigo, Ir Indo.
GÓMEZ PELLÓN, Eloy / José GUERRERO CAROT (eds.) (1997): Las campanas: cultura de un sonido milenario. Actas del I Congreso Nacional, Santander, Fundación Marcelino Botín.
MURIMAR (2011): «El tañer de campanas, su significado, su nombre, su función», Madrid, Mentes Curiosas (http://mentescuriosas.es/el-taner-de-campanas-su-significado-su-nombre-su-funcion/).